Meester Dogen benadrukte dat zazen geen techniek is om op een later moment tot ontwaken te komen, maar de beoefening/realisatie van het ontwaken hier en nu. Dat is een zeer diep inzicht en een bijzonder waardevol onderricht. Veel mensen ervaren in een eerste fase zazen helemaal niet als een ontwaken. Zolang we er echter zo over denken, houden we mentaal een tegenstelling in stand tussen middel en doel. Deze tegenstelling is een concept, dat een werkelijk loslaten verhindert. Wanneer er echt overgave is aan zazen, valt dit concept weg en is er hier en nu ontwaken. Op dat moment wordt zazen echt zazen.
Zonder ook maar iets af te doen aan de diepte van Dogens visie, is er toch een klein voorbehoud. Het is inderdaad essentieel, te wijzen op het feit dat zazen in totale overgave de dualiteit middel-doel compleet overstijgt. Als we dat niet beseffen, sluiten we ons af voor de diepste dimensie van zazen. Maar als ook dit weer een concept wordt, en het ego ermee aan de haal gaat (dat is gebeurd voor je het weet), gaan we denken dat we zo gauw we op ons kussen zitten, we ook werkelijk ontwaakt zijn. Dat alles dan gerealiseerd is. En dat is een vreselijke dwaling. Vergeet nooit dat Boeddha “ontwaakte” betekent; en boeddhisme “het pad van het ontwaken” is. Boeddhisme zonder ontwaken is een absurditeit.
De waarheid is dat een fundamenteel ontwaken een bijzonder diepgaand gebeuren is, dat heel verrassend en verbijsterend kan zijn, maar in ieder geval de meest directe terugkeer naar een compleet normale toestand is. Ik heb het niet over korte momenten van satori; maar over een ontwaken dat een duurzame perspectiefverandering betekent. Een groot gewicht valt van je af. Je wil het aan iedereen vertellen, omdat het zo simpel en zo duidelijk is; maar woorden blijken het niet over te brengen. En met de jaren wordt het je normale, vertrouwde thuissituatie, die soms onderbroken wordt door grote of kleine, langdurige of kortstondige illusies, die vergezeld gaan van hun alarmsignaal, dat we lijden noemen.
Geen enkele authentieke traditie zal spreken van ontwaken, intimiteit met het goddelijke, realiseren van de leegte of hoe je het ook noemt spreken, zolang de illusie van gescheidenheid niet is gesneuveld. Maar er zijn verschillende mogelijkheden. Mogelijk blijven er gedachten aanwezig, maar worden ze doorzien; mogelijk zijn er gedurende bepaalde periodes geen gedachten; mogelijk valt soms elk ervaren van zintuiglijkheid weg, en blijft alleen bewustzijn over, als een oceaan zonder golven. Zonder twijfel vindt het ego de laatste twee mogelijkheden de interessantste, maar dat zijn ze niet. De Boeddha wees er uitdrukkelijk op, dat de diepste niveaus van meditatie in functie van het ophouden van het lijden overbodig zijn, tijdverlies. Denk maar aan het klassieke verhaal van de yogi, die na 20 jaar diepe meditatie zijn leven weer opnam, zonder dat er iets veranderd was. Het ophouden van gedachten of van zintuiglijkheid kan al eens leuk zijn, maar leidt op zich niet tot integratie van de beoefening in het dagelijks leven.
Ondervind je regelmatig de aanwezigheid van gedachten tijdens je dagelijkse bezigheden? Leer ze dan alsjeblief doorzien terwijl ze er zijn, zodat je er werkelijk vrij van bent. Als je ze alleen maar leert af te zetten, zal je er onmiddellijk weer in meegaan, je er direct terug mee identificeren wanneer ze opnieuw opkomen. Zelf ben ik van mening dat het doorzien van de gedachten terwijl ze ervaren worden, precies het verschil maakt tussen een duurzaam ontwaken en een tijdelijke satori. Wanneer je ontwaken afhangt van de afwezigheid van gedachten, zal het ontwaken voorbij zijn wanneer de gedachten terugkomen. Je ontwaken wordt dan in concepten gevat als een herinnering. Je zal je erop blijven beroepen, terwijl het eigenlijk voorbij is. Of je zal betreuren dat het voorbij is, en er krampachtig terug naar verlangen.
Daarom voeden we onze gedachten in zazen niet, noch verdringen we ze, maar worden we intiem met het panorama van alle verschijnselen. In een eerste fase is het belangrijk, het evenwicht te herstellen in de aandacht die enerzijds de gedachten en anderzijds alle andere verschijnselen krijgen, door ons opnieuw, zoals een pasgeborene, te laten fascineren door alles wat niet het denken is. Zo kunnen we afkicken van onze denkverslaving. Er groeit dan een gelijkmoedigheid die alles wat er opduikt, gedachte, geluid, emotie, visuele indruk, lichamelijke gewaarwording, herinnering, verlangen of wat dan ook, met een open geest toelaat en ervaart. Zoek dus niet naar rust, naar vergetelheid. Sluit je ogen niet. Zazen is geen vlucht. Het is de beoefening/realisatie van het ontwaken. En voor wie een vulkanisch gedachteleven heeft: weet dat je zazen in het begin frustrerend kan lijken, maar precies hierdoor wordt je gedwongen tot de meest fundamentele oplossing van, nogmaals, het werkelijk doorzien van de gedachten. Dat is de meest waardevolle perspectiefverandering die er mogelijk is. Ze leidt ook tot het doorzien van de concepten die niet verbonden zijn aan onze schijnbare individualiteit. Want de oceaan hoeft niet perfect vlak en golvenloos te zijn, om te zien dat ze uit water bestaat. Noch het uitschakelen van gedachten, noch dat van zintuiglijke gewaarwordingen is vereist om een duurzame bevrijding te realiseren.
Maak je geen voorstelling van het ontwaken; jaag het niet na op een begerige manier. Maar ontken of ridiculiseer het ook niet. Stort je eindeloos in de beoefening. Zonder iets te verwachten. Jaar na jaar, sesshin na sesshin: lente, zomer, herfst, winter. Zazen na zazen, in de dojo maar ook thuis. Uur na uur, bij alles wat je doet of niet doet. Elk moment, want elk moment is een goed moment. Kom voortdurend terug tot de levende stroom van zijn, hier en nu. Dat is het cultiveren van het ontwaken. Je leven ZAL veranderen. En op een keer dat je écht niets meer verwacht, kan zich een verdere opening aandienen. Hecht je ook daar niet aan. Beoefen altijd verder, altijd verder. En wanneer er een fundamenteel kantelpunt optreedt, is de manier om dat te vieren, te voeden en steeds dieper te integreren in je leven: verder beoefenen, sesshin na sesshin, zazen na zazen, uur na uur, elk moment. Dat is het pad.
Sta me toe je eraan herinneren, jij die je engageert in een diepe beoefening:
de tijd gaat snel, verkwist je leven niet.
Meester Sekito, slotzin van de Sandokai.
Luc De Winter, 24 maart 2025.
Verdere leestips:
II – Zen en verlichting | Ho Sen Dojo
Het meisje en de zee | Ho Sen Dojo