Een menselijk wezen is een deel van het geheel dat we het universum noemen… Het ervaart zichzelf, zijn gedachten en gevoelens, als iets dat gescheiden is van de rest: dat is een soort optische illusie van het bewustzijn. – Albert Einstein –
Grenzen? Ik heb er nooit één gezien… Maar ik heb gehoord dat ze bestaan in de geest van sommige mensen. -Thor Heyerdahl – 

1. Niet twee

Wat bedoelt men met nondualiteit of nondualisme?

Nondualiteit en nondualisme betekenen letterlijk : ”niet-tweeheid”; het zijn termen die verwijzen naar het inzicht dat er fundamenteel geen gescheidenheid bestaat. Elke grens die we trekken tussen een verschijnsel, ding, idee of wat dan ook, en de wereld errond, heeft niet de werkelijkheid die we eraan toeschrijven.

Dat betekent dat er zich in het universum niets bevindt dat echt apart staat van de rest. Geen enkel verschijnsel leidt een zelfstandig bestaan los van zijn omgeving, los van de rest van de wereld. De individualiteit van de dingen, hun absolute bestaan, is niet meer dan een gedachte, een denkbeeld.

Heel belangrijk is de niet- gescheidenheid tussen subject en object, anders gezegd tussen bewustzijn en materie, of als je wil: tussen waarnemer en dat wat waargenomen wordt.

Dus is alles één, als ik het goed begrijp?

Zo kan je het stellen, ja. De totaliteit van het bestaan is één gebeuren, één proces. Maar soms is men voorzichtig om het zo te stellen, en wordt gewoon de gescheidenheid ontkend. Op de redenen hiervoor komen we later nog terug.

Maar als alles één is, waarom zien we dan zoveel verschillende dingen?

Het verstandelijke denken, dat een denken in categorieën, in concepten is, bakent stukjes af van die ene werkelijkheid, en benoemt die. Dat ene, van een etiket voorziene stukje lijkt dan een apart bestaan te leiden, een ding-op-zich te zijn, maar dat is een illusie.

Maar een mens is toch wel een individu, dat naar de wereld kijkt, en keuzes maakt, kortom een eigen leven heeft?

Dat is natuurlijk een belangrijk punt. Ik moet je teleurstellen: ook een mens is op geen enkele manier fundamenteel gescheiden van zijn omgeving…

Maar dat komt niet overeen met mijn intuïtie, mijn gezond verstand…

Exact. De uitnodiging bestaat erin, om na te gaan, diep na te gaan, of dat gezonde verstand, zoals je het noemt, misschien niet een conditionering is, die herzien kan worden en vervangen worden door een dieper liggend, en nog veel gezonder verstand.

Wanneer je daar een tijd ernstig mee bezig bent, zal je helder inzien dat dat ik-gevoel dat je zo duidelijk meent te voelen, misschien wel een praktisch nut heeft, maar geen diepe werkelijkheid heeft. Het is een etiket om dit organisme, dit leven te onderscheiden van andere levens, maar het heeft geen fundamentele betekenis, het is niet iets substantieels!

Ik vind het wel een griezelig idee, dat ik geen werkelijk individueel bestaan zou hebben…

Dat begrijp ik, maar dat is omdat je er een concept van maakt, en omdat je misschien veronderstelt dat nondualiteit een soort ideaal van niet-gescheidenheid voorstelt, maar dat is niet het geval. Het beschrijft gewoonweg hoe het nu al functioneert. Nondualiteit zegt niet dat je je schijnbare individuele leven moet opgeven, het stelt alleen vast dat dat in wezen een illusie is.

Je gebruikt dat woord illusie dikwijls, ik denk dat het belangrijk is om dat heel goed te begrijpen…

Dat is waar. Van Dale verklaart illusie als droombeeld, hersenschim. In het Boeddhisme spreken we dikwijls van illusies, we bedoelen daarmee: foute opvattingen die we hebben over ons bestaan. Wanneer ik dus zeg dat ons individuele leven een illusie is, betekent het dat dat individuele leven niet de werkelijkheid heeft die we eraan toeschrijven. Op een zeker niveau is er wel zoiets als een individueel bestaan, ja, maar op een meer fundamenteel, meer werkelijk niveau is dat niet echt. Het is zoals een droom: in je droom zijn de gebeurtenissen die je meemaakt op dat moment, op dat droomniveau “echt”; maar wanneer je wakker wordt zeg je: “het was niet echt, het was maar een droom”. Je kan ook op het niveau van een verhaal spreken, bij voorbeeld wanneer je vraagt aan iemand die een detectivefilm zag: “wie was nu de moordenaar?”. Maar uiteindelijk, op een ander niveau, weet je dat er geen moordenaar is, het is maar een verhaal.

We moeten dus goed beseffen dat het woord “echt” geen absolute betekenis heeft. Iets kan alleen echt zijn op een bepaald niveau. Hetzelfde geld voor “waar”. Is het waar dat Lisa Simpson saxofoon speelt? Op niveau van de TV serie wel natuurlijk. Op niveau van onze werkelijkheid is deze uitspraak niet waar, want daar is Lisa niet echt. Het bestaan is gelaagd! Daar kunnen we niet omheen. En zo zijn er meer en minder diepe waarheden…

De eigenheid die ik als mens heb, de kenmerken, de voorkeuren, de eigenaardigheden…

… die worden door een nondualist helemaal gerespecteerd, precies zoals ze zijn, wees gerust. Immers ook de minder fundamentele waarheden maken deel uit van het bestaan. Hij of zij zal je alleen helpen ze te zien voor wat ze zijn, zodat je je er niet meer aan zal vastklampen, en er geen last meer van zal hebben. Zo word je meer jezelf, uiteindelijk! Alleen is dat zelf niet wat je dacht dat het was…