Hoe kunnen we zen formuleren op een hedendaagse, universele manier? Je zal evenveel antwoorden krijgen als er leraren zijn. De “vier gesprekken over zen” die je in dit boek leest, zijn mijn poging om deze vraag te beantwoorden. Ze zijn ontstaan uit de diepgevoelde nood om alles nog eens op een rijtje te zetten. Het zenonderricht dat ik sinds jaren geef bleek meer en meer een grote samenhang te vertonen maar was enkel beschikbaar in de vorm van losse teksten, gesprekken, workshops… Er was vraag naar een overzicht waarin de overkoepelende logica verduidelijkt werd.

De gesprekken zijn in de eerste plaats bedoeld voor mijn studenten. Ze ondersteunen hen in de zenbeoefening zoals ik die onderwijs. Maar ook voor andere geïnteresseerden zijn ze nuttig.

Dit boek is dus geen kennismaking met zen. Wil je meer weten over zen, dan doe je dat best door zazen – dat is zenmeditatie – zelf te beleven.. Zoek een ervaren leraar met een open geest. Alles vertrekt vanuit zazen.

Maar natuurlijk kan iedereen inspiratie opdoen uit deze gesprekken over zen. Wanneer ze mensen inspireren om echt in actie te komen en een waarachtige zen te beoefenen, kan ik dat alleen maar toejuichen. Net zoals iemand die een boek, geschreven voor diepzeeduikers, begint te lezen, en dan zin krijgt om zelf de levende ervaring van het diepzeeduiken mee te maken. Want de levende ervaring is waar het om gaat. Zen mikt niet op rationeel begrip. Zen is diep in jezelf duiken, en daar onvermoede schatten ontdekken. Diep in jezelf helder zien op welke manieren je je bestaan fundamenteel beperkt. Thuiskomen in wat je altijd al geweest bent. De ongescheidenheid realiseren.

Hoe waardevol deze formuleringen ook zijn, ze zijn enkel wegwijzers die je kunnen helpen om hier en nu wakker te worden, écht wakker. Echt vrij. Maar hoe leg je uit wat bevrijding is aan iemand die niet beseft dat hij of zij gevangen zit?

Dat kan alleen maar wanneer die persoon ergens een stemmetje hoort– hoe zwak ook. Een stemmetje dat in vraag stelt of  hij zijn leven wel ten volle leidt. Een stemmetje dat voorzichtig suggereert dat er  de mogelijkheid is, het bestaan in een weidser perspectief te zien. Dat we misschien gelukkig kunnen zijn. Niet door de omstandigheden van ons leven te manipuleren tot we hebben wat we wensen, maar door het ganse bestaan te omarmen zoals het is en te landen in het ware geluk. Het werkelijke geluk, dat niet afhankelijk is van omstandigheden, maar inherent aan het bestaan zelf.

Iemand vroeg me: “ als zen gaat over een bewustwording voorbij woorden, waarom spreek en schrijf je dan zoveel?” Dat is een oude paradox. Kodo Sawaki bijvoorbeeld, een van de belangrijkste twintigste eeuwse zenleraars, zei onophoudelijk “zen is zazen!” – maar hij had altijd koffers vol boeken bij. De juiste woorden zijn die woorden, die voorbij de woorden wijzen.

Wij mensen verblijven sowieso toch veel in het denken. Dan kunnen we maar beter verblijven in een denken dat in verbinding staat met de werkelijkheid van ons bestaan, en geen op hol geslagen opeenstapeling van illusies is. Ik meen ook dat we de denkende geest tot op zekere hoogte met woorden kunnen en moeten overtuigen en geruststellen, zodat hij gemakkelijker bereid is zich over te geven. Als het verstand gaat dwarsliggen zitten we vast. Zo weet ik en denk ik dat weten en denken buitengewoon beperkte hulpmiddeltjes zijn. Ze zijn slechts voor een aantal simpele toepassingen nuttig. Dat diep beseffen maakt het veel gemakkelijker om in vertrouwen tot overgave te komen en de grote vragen van het leven niet langer verstandelijk te willen oplossen. Je zal ze ontvragen door er middenin te gaan staan en te merken dat je het antwoord altijd al was.

Het is zeker waar dat de materie soms best moeilijk is, zeker als je niet met het onderwerp vertrouwd bent. Nog harder nadenken en extra concepten ontwikkelen en op elkaar stapelen tot een filosofisch bouwwerk, is niet de bedoeling. Het gaat erom dat je alles wat je leest voortdurend toetst aan je directe ervaring hier en nu. Aan dat wat ik aanduid als “de levende stroom van zijn”.

De gesprekken in dit boek verlopen in een logische volgorde. In het eerste gesprek diepen we de fundamentele ongescheidenheid van het bestaan uit. Vervolgens bespreken we het realiseren van deze fundamentele ongescheidenheid: dat wat we traditioneel ontwaken of verlichting noemen. Het derde gesprek spreekt heel concreet over de cultivering van dit ontwaken, met andere woorden de beoefening van zen. In het vierde gesprek tenslotte hebben we het over de omgang met de anderen, ethiek. Daarmee bedoel ik zeker niet dat ethisch gedrag iets “voor op het laatste” is. De manier van omgaan met anderen is begin, midden én einde van het pad van zen.


Luc De Winter, Ho Sen Dojo, 21 maart 2018.