Grenzeloosheid is vrij van ouderdom en dood en vrij van de opheffing van ouderdom en dood. Ze is vrij van lijden, oorzaak, ophouden en Pad en vrij van wijsheid en verworvenheid. Vrij van verworvenheid, verblijven zij die iedereen helpen ontwaken in het realiseren van de wijsheid voorbij wijsheid en leven ze met een onbelemmerde geest. Zonder belemmering heeft de geest geen angst. Vrij van verwarring, belichamen zij die iedereen naar de bevrijding leiden volmaakte sereniteit. Al die, in het verleden, heden en toekomst, de wijsheid voorbij wijsheid realiseren openbaren onovertroffen, authentiek en diepgaand ontwaken. – De Hartsoetra –
Hoe onderricht je deze soetra aan anderen? Door niet te grijpen naar vormen, en te verblijven in  het zo-zijn zoals het is. Waarom? Alle geschapen dingen zijn als dromen, illusies, luchtbellen, schaduwen, als dauw en als de bliksem- zo moeten ze bekeken worden. – De Diamantsoetra –
Row, row, row your boat gently down the stream. Merrily, merrily, merrily merrily, life is but a dream. – Amerikaans kinderliedje –

1. Over verlichting, geluk, en wie of wat we werkelijk zijn

Wat bedoelt men met verlichting of ontwaken ?

In de zen en in het boeddhisme betekent verlichting of ontwaken:
het ontmaskeren van de illusies die we hebben over de fundamenten van ons bestaan.
Die illusies zijn hardnekkig en moeilijk te corrigeren omdat ze al lang in ons systeem zitten.
Daarom zorgen ze voor ernstige problemen.

Dat klinkt nogal prozaïsch… ik dacht dat verlichting ging over het contact met een hogere werkelijkheid, of over het bereiken van een extatische toestand…

Als mijn antwoord je teleurstelt is het omdat je de draagwijdte van de illusies niet beseft. Je hebt geen idee in welke mate ze je gevangen houden. Daarom onderschat je ook de bevrijding die zich realiseert wanneer die illusies ophouden je leven te bepalen. Verlichting gaat dus niet over iets verwerven maar over iets verliezen. Het gaat erom, door inzicht een denkbeeld los te laten dat je leven moeizaam en ongelukkig maakt.

Maar wat win je dan door verlichting?

Verlichting gaat niet over iets winnen. Het idee, dat je iets nieuws moet verkrijgen om gelukkig te worden, is een mooi voorbeeld van de illusies waar ik het zojuist over had. Je hebt niets buiten jezelf nodig om gelukkig te zijn.

Je wordt gelukkiger?

Zeker.

Dan verkrijg je toch iets?

Laat ons zeggen dat het inherente geluk dat er al is zich gaat manifesteren. Waarom? Omdat datgene wat het geluk verhinderde om zich te tonen, om werkelijk te gaan stralen, wordt losgelaten.

Maar er is toch iets hogers dan onszelf?

Ik begrijp waarom je het zo zegt maar ik zal het wat anders formuleren. Uit je vraag blijkt dat je je “zelf” als iets beperkts ziet. Misschien vergis je je daar wel in. Ons “zelf” zoals we het gewoonlijk zien, namelijk die verzameling van lichamelijke en karakteriële eigenschappen en herinneringen, is iets beperkts, ja. Maar is dat beperkte kleine zelf wel echt wat we zijn? Is dat wel ons échte zelf, of zoals we het in de zen noemen: onze ware natuur? Het is juist het zien, het ontdekken van onze ware natuur dat we verlichting noemen.

Dan is dat ware zelf toch meer, beter, hoger, dan het kleine zelf? En dat moeten we dus proberen te bereiken?

De ware natuur – of grote zelf, als je wil – moet je niet proberen te bereiken. Die is er al, dat bén je al. Wat je kan doen is je bevrijden van de illusies dat je die niet bent, dat je ervan bent gescheiden.

Vergelijk het met iemand die al zijn hele leven rondloopt met een zwaar gewicht op de rug zonder zich daar bewust van te zijn. Hij heeft ergens wel het gevoel dat er iets niet juist zit maar hij vergist zich in de oplossing. Hij meent iets te moeten toevoegen, iets te moeten vinden, en kijkt overal rond op zoek naar iets dat zijn onaangename gevoel kan compenseren. In werkelijkheid heeft hij iets teveel, iets dat hij meedraagt als een parasiet. Het is precies dat zelfbeeld, dat beperkte beeld van het menselijke bestaan, dat het gewicht is, de illusie die doorprikt dient te worden…

Ik begrijp toch niet goed wat die illusies precies allemaal zijn…

Het gewicht dat de man meezeult, is het gevoel van een wezenlijk apart zelf te zijn, of te hebben. Dat is wat ons leven moeilijk maakt.
Anders gezegd: de fundamentele illusie die een waar geluk in de weg staat is de illusie van gescheidenheid. Die uit zich in de eerste plaats als het gevoel dat ik een afgescheiden individu ben dat tegenover een buitenwereld staat; een buitenwereld die natuurlijk ook andere individuen omvat.
Vervolgens meent dat virtuele individu dan dat het van alles nodig heeft, van alles moet bereiken of verwerven om gelukkig te zijn. Zo stapelen de illusies zich op!

Maar we zijn toch ook allemaal individuen? We zijn toch allemaal verschillend, met onze verschillende interesses, verschillende voorgeschiedenis, verschillende noden…?

Dat is waar, geen twee lichamen zijn dezelfde. Geen twee persoonlijkheden zijn dezelfde. We hebben een verschillende naam. Iedereen heeft zijn eigen herinneringen, zijn eigen perspectief, zijn eigen emotionaliteit en gevoeligheden, enzovoort. Maar ben ik echt dat lichaam? Ben ik die persoonlijkheid? Ben ik die naam? Ben ik die herinneringen? Ben ik die emoties? Ben ik die gevoeligheden?

We zeggen inderdaad ”Ik ben één meter drieëntachtig” ,”ik ben leraar”, “ik ben Fred”, “Ik ben Belg”, “Ik ben niet graag alleen”… ?

Dat klopt! We zeggen dat allemaal, en op een praktisch niveau heeft dat zijn nut. Maar geeft ook maar één van die aanduidingen weer wat je werkelijk, op het meest fundamentele niveau, bent? Ik zeg nu “wat” omdat we als het ware geprogrammeerd zijn om op de vraag “wie ben je?” met al die uiterlijkheden aan te komen draven. Dat hebben we zo geleerd. Maar zijn die antwoorden échte, fundamentele antwoorden op de vraag “wie ben je?” of zijn dat praktische afspraken en oppervlakkige kenmerken die we gebruiken om de verschillende personen in een gezin, in een samenleving van elkaar te onderscheiden?

Wat suggereer je dan? Wat ben ik dan wel?

Ik suggereer even helemaal niets. Ik suggereer noch dat je iets anders bent, noch dat je iets bent tout court, noch dat er een ik is die iets kan zijn. Ik nodig je enkel uit om – al is het voor de eerste keer in je leven – helder te zien wat er precies aan de hand is. Hoe het functioneert. Wat het is om hier en nu te bestaan.

Je bedoelt “wat ben je?” of “wie ben je?” als een filosofische vraag?

Nee. Het is geen verstandelijke vraag. Het gaat er niet om, een beter of slimmer of dieper antwoord te formuleren dan hetgene waar je eerst mee aan kwam zetten. De vraag “Wat ben ik?” is een vraag die je uitnodigt om diep te voelen, direct te zien, voorbij woorden, wat dat ik is waar je het zo vaak over hebt. Probeer het zelfs niet in woorden te vatten.

Daar moet ik eens over denken…

Nee. Ervaar gewoon, met alle energie die je hebt. Met alle nieuwsgierigheid die je hebt. Maar zonder woorden.

(enkele minuten stilte)

(Glimlacht) Ik… ik weet het niet!

Dat is een begin, een goed begin zelfs. Niet weten is een goed begin, dat betekent dat er openheid is, dat je niet op je denken bouwt.

Wat heeft dat nu met verlichting te maken?

Vijf minuten geleden dacht je precies te weten wie je was, nu is er niet-weten. Dat is heel goed. Waarom is het heel goed? Omdat je al iets, dat je beklemde, waarschijnlijk zonder het bewust te beseffen, hebt laten varen. Het is precies het weten, of beter gezegd het menen te weten, dat de illusies schept en in stand houdt.

Daarom is het belangrijkste dat je kan doen: in alle helderheid helemaal wakker gadeslaan wat er is, met een totaal open geest, zonder iets te verwachten, zonder iets te vermijden, zonder iets te willen bereiken, zonder iets te weten of zonder iets te weten te willen komen. Dat noemen we zazen, tenminste in de zentraditie. Maar deze beoefening is universeel. Ze overstijgt compleet het mediteren door concentratie, om rustig te worden. Dat neemt niet weg dat een zekere dosis hiervan wel goed is om in staat te zijn de heldere open observatie mogelijk te maken – met een compleet verwarde geest is het moeilijk om helder waar te nemen. Maar de ware dimensie van zazen is die van de beoefening van de verlichting. Verlies dat nooit uit het oog.

Dat klinkt toch wel behoorlijk heftig vind ik… is dat niet gevaarlijk?

Je moet in ieder geval alleen zen beoefenen onder leiding van een ervaren leraar. Bovendien moet je een zekere stabiliteit hebben. Voor mensen die werkelijk onstabiel zijn is zazen dikwijls niet aan te raden; in andere gevallen kan het juist een hulp zijn, maar nogmaals: altijd onder deskundige begeleiding.

Dus als mensen dit en andere gesprekken lezen…

De publicatie van deze gesprekken is niet bedoeld als handleiding om op je eentje zen te beoefenen. Dat raad ik ten zeerste af. Ze is ook niet bedoeld om intellectuele nieuwsgierigheid te bevredigen. Dat leidt tot niets. Eerder hoop ik de mensen die al zen beoefenen onder een leraar bij te staan in het verder verhelderen van hun illusies. En wanneer sommigen door dit te lezen zich geïnspireerd voelen om een leraar te zoeken en te starten met zen, is dat natuurlijk uitstekend!