Het waaide, en een vlag wapperde.
‘De vlag beweegt’ zei een monnik.
Een andere monnik zei: ‘De wind beweegt.’
Hun discussie hield niet op.
Huineng ging naar ze toe en zei:
“Noch de vlag beweegt, noch de wind beweegt;
geëerde heren, het is de geest die beweegt.”
Herkomst.
Deze beroemde passage is afkomstig uit de zogenaamde Platformsoetra, die in werkelijkheid helemaal geen soetra is. Het is een tekst over het leven en onderricht van Huineng, de zesde patriarch1. Alhoewel Huineng volgens de bronnen leefde van 638 tot 713, is deze Soetra van Huineng, zoals hij ook genoemd wordt, zo goed als zeker later geschreven2. We mogen de tekst dan ook niet als historisch accuraat beschouwen; een aantal personages en gebeurtenissen zijn mogelijk volledig verzonnen. Toch is de Platformsoetra een bron van waardevol onderricht, die te situeren is in de discussie tussen de toenmalige Noordelijke school van het geleidelijke ontwaken, en de Zuidelijke school van het plotse ontwaken. Huineng werd door de Zuidelijke school als boegbeeld opgevoerd.
Alhoewel deze korte passage over de vlag, de wind en de geest oorspronkelijk misschien vooral bedoeld was om de diepgang en het leraarschap van Huineng in de verf te zetten, ging ze een eigen leven leiden en werd ze later opgenomen in koanverzamelingen als de Poortloze Poort3.
Betekenis.
Waar gaat deze discussie over? Om tot de diepste betekenis te komen, zal ik eerst een aantal beperktere interpretaties de revue laten passeren.
De meest banale interpretatie zou erin bestaan dat Huineng de monniken erop wijst dat ze zich allebei vastpinnen op een beperkt standpunt, en dat dat leidt tot een onzinnige discussie. Natuurlijk bewegen zowel de wind als de vlag; maar het is hun gebekvecht dat onnodig beweging creëert in hun eigen geesten. De vertalingen die ik heb geraadpleegd voegen alle vier het woord jullie toe, dat er in de Chinese versie absoluut niet staat: “Het is jullie geest die beweegt.”
Wanneer dit werkelijk de boodschap zou geweest zijn, had Huineng wel gezegd: “Wind én vlag bewegen, maar het is vooral jullie eigen geest die beweegt!” Hij ontkent echter de beweging van wind en vlag, en stelt dat enkel de geest beweegt. We kunnen nu vasthouden aan de interpretatie “jullie geesten”, in de zin dat de beweging enkel en alleen in de individuele geest bestaat. Je kan deze visie dan verbinden aan allerlei inzichten in de werking van de menselijke geest, hoe in elk individu de waarneming van beweging ontstaat. Maar ook dat is niet echt relevant, en zeker niet wat we zouden verwachten van iemand als Huineng. We kijken verder.
Een belangrijk punt is dat de standpunten van beide monniken niet helemaal van hetzelfde niveau zijn. Natuurlijk is het eerst en vooral de vlag die we zien bewegen, want de wind is niet zichtbaar. Vandaar: “de vlag beweegt”. De tweede monnik, die als het ware iets verder kijkt dan zijn neus lang is, realiseert zich dat het de wind is, die de vlag in beweging brengt, en het dus in eerste instantie de wind is die beweegt. De vlag volgt, heel intiem, de bewegingen van de wind, en maakt die zichtbaar; maar ze is niet de oorsprong ervan. Goed gezien. Huineng kijkt nog een stapje verder, naar wat de wind in beweging bracht. Je kan -zeker vanuit onze huidige meteorologische inzichten- nog allerlei verdere stappen bedenken, maar Huineng gaat direct naar de bron. Wat er beweegt, zegt hij, is de geest. Maar wat bedoelt hij hiermee?