Voorafgaand aan bewustzijn.
“En als iemand erop wijst dat een deel van wat is niet bewust zou zijn, geen ervaren zou zijn, geen verschijnen?”
Wat dan nog? Er zijn toch ook delen van je lichaam, zoals je haar, nagels en buitenste huidlaag die wel van organische oorsprong, maar geen levende materie zijn? Je tandglazuur, en de grote hoeveelheid water in je lichaam zijn zelfs anorganisch. En toch maken ze deel uit van wat we beschouwen als dit ene organisme. Trouwens, zelfs de onmiskenbaar levende organen van dat lichaam waarmee je jezelf zo graag identificeert, zijn met hun organische moleculen en cellen opgetrokken uit dezelfde elementen waaruit anorganische moleculen gemaakt zijn. Op niveau van de atomen is er geen sprake van organische of anorganische scheikunde, van leven of dood.
Ik kan het niet genoeg herhalen: ik neem geen standpunt in, ik wijs alleen een bepaalde weg aan, een weg die voert voorbij alle standpunten, naar een ontwaken uit alle standpunten. Ik zou als volgt antwoorden op je vraag: Iets, ervaren, bewustzijn enzovoort zal dan niet losstaan van dat wat die persoon aanduidt als onbewustzijn, niet-ervaren, afwezigheid, niet-verschijnen. Je kan het ook “voorafgaand aan bewustzijn” noemen, zoals Nisargadatta (“prior to consciousness”). Het bewustzijn en het onbewustzijn zijn dan niet gescheiden, maar als twee kanten van dezelfde medaille. Waarom zeg ik dat? Omdat je kan ervaren dat elke schijnbaar reële gescheidenheid een virtuele grens is, getrokken door het denken. Wat je aanhaalt is dus niet relevant voor de bevrijding, voor het ontwaken. Nogmaals, voor de duizendste keer, vergeet nooit dat hier geen standpunt ingenomen wordt, geen discussie aangegaan, geen filosofie voorgesteld. Er wordt een pad tot bevrijding aangereikt. We dringen diep door in het bestaan. We formuleren geen weetjes.
Materialisme en idealisme.
“In de filosofie zijn er strekkingen als materialisme en idealisme. Het materialisme gaat uit van materie als fundament van het bestaan en sinds Einstein weten we dat materie, energie, ruimte en tijd geen onafhankelijke fundamenten zijn, maar aspecten van één samenhangende fysische structuur. Het bewustzijn, het ervaren van die materiële wereld, wordt dan beschouwd als een illusie, of als iets dat we ooit wel nog zullen begrijpen – alhoewel niemand ook maar de geringste aanwijzing ziet in welke richting dat begrip dan te zoeken is. Het idealisme daarentegen vertrekt ervan dat ervaren, bewustzijn fundamenteel is, en alle verschijnselen die daarin opduiken eigenlijk ook bewustzijn zijn, als golven in het water. Ze hebben maar een tijdelijk, en in zekere zin illusoir bestaan. Ze ontlenen hun echtheid enkel en alleen aan het bewustzijn. Zijn wij dan idealisten?”
Nee.
“Hoezo nee?”
Hoewel ikzelf meer sympathie en begrip heb voor het idealisme dan voor het materialisme, is het idealisme, zoals je zegt, nog altijd een filosofie, een wereldbeeld: een bouwwerk van gedachten. Zelfs als dat bouwwerk vertrekt van een ervaren, een bewustzijn dat het denken overstijgt en voorafgaat, is het bouwwerk dat nadien opgetrokken wordt een conceptuele constructie.
“En als die conceptuele constructie nu waar is, de werkelijkheid weergeeft?”
Wat betekent dat, de werkelijkheid weergeven? Kan de ervaring van wandelen door Parijs vervangen worden door het bestuderen van de kaart ervan? Een kaart is een abstractie, een weergeven-in-symbolen, een samenvatting. Een abstractie, een weergave in symbolen, een samenvatting is iets fundamenteel anders dan dat wat ze weergeeft. Parijs is geen stuk gekleurd papier van vijftig op vijftig centimeter. Het ervaren van Parijs is niet het ervaren van een kaart van Parijs. Zo ook is het ervaren of verstandelijk begrijpen van wat men idealisme noemt fundamenteel verschillend van het realiseren van het ontwaken. Natuurlijk zijn conceptuele modellen en landkaarten wel deel van de werkelijkheid, maar dat zijn expliciet onjuiste modellen en foutieve landkaarten ook.
“Ok, iets voorzichtiger uitgedrukt: als idealisme nu meer waar is, een betere benadering van de werkelijkheid is dan materialisme?”
Zou best kunnen… Mogelijk kan idealisme fungeren als opstap, als wegwijzer; want het is waar dat materialisme je op het verkeerde spoor zet. Het is een andere insteek, die bevrijdend kan werken. Zelf gebruik ik natuurlijk in mijn onderricht het wijzen naar bewustzijn, omdat dat is wat ervaren wordt, eerder dan wat het denken ons vertelt. Het verschil zit erin dat ik het niet uitbouw tot een verstandelijk systeem, tot een filosofie.
Je hebt waarschijnlijk het idee van jezelf (of toch van het lichaam hier voor mij) als voorzien van twee benen, twee armen en een hoofd?
“Juist.”
Hecht je je de hele tijd aan dat beeld? Onderhoud je dat voortdurend, breng je dat de hele tijd in herinnering?
“Nee, ik denk daar niet aan eerlijk gezegd, tenzij nu bijvoorbeeld.”
Precies. Maak je dan ook niet al te druk over idealisme versus materialisme. Dat zijn beschrijvingen van wat is. Pogingen tot beschrijven van wat is.
Jij, daarentegen, bént wat is.
Denk je dat leeuwen naar natuurdocumentaires kijken?
Denk je dat vissen boeken over ichtyologie lezen?
Denk je dat regendruppels het weerbericht volgen?
Dat de aarde een abonnement heeft op een geologisch tijdschrift?
De overtuiging dat het denken alles kan verklaren als we maar slim genoeg zijn en lang en hard genoeg nadenken, is zelfbedrog. Het is op zich, zou ik zeggen, een soort van materialisme, een geloof in de fundamentele realiteit en waarde van het rationele verstand. Wanneer je intiem wil worden met dat wat je altijd al was, wees dan geen materialist of idealist. Zen, advaita, of welke stroming dan ook die je tot een werkelijk ontwaken uitnodigt, gaat compleet voorbij aan dergelijke luchtkastelen. Ontwaak eerst en vooral precies uit deze droombeelden.
“En hoe moeten we dat realiseren?”
Je kent het antwoord, maar zie je nu hoe belangrijk het is, dat antwoord duizend keer te horen?
Hou op alles door de bril van het denken te zien. Verlaat de ivoren toren van de verstandelijke concepten en daal af in het ervaren. Denk niet dat ik het denken verketter. Het is een fundamenteel menselijke en nuttige vaardigheid. Ik zeg alleen dat je er geen overdreven verwachtingen van moet hebben, want als je het toepast op werkelijk fundamentele vragen, ben je er niets mee. Doe zazen, elke dag, elke week, maand na maand, sesshin na sesshin, jaar na jaar. Met volle overgave. Beoefen ontwaken in elk moment van je leven, tot je dood toe, elke seconde, bij alles wat je doet, zonder onderscheid. Laat je leraar je door elkaar schudden, laat je leraar je gekoesterde denkbeelden ondergraven, zoals ik dat de laatste uren deed. Verlies je tijd niet. Hoe kunnen we tijd verliezen? Door eindeloos te denken, door compleet verstrikt te geraken in de concepten die we opstapelen. Want zo bevestigen we de oude patronen die ons gevangen houden. Laat los. Wordt wakker. Het is genoeg geweest.
Luc De Winter, 27 februari 2026.