Johannes Ockeghem, Salve Regina
https://open.spotify.com/track/6APk2QP209WISnOnS1jyKI?si=b7373d226bec4658
Hoewel Ockeghems leven als kannunik, zanger en componist zich helemaal in de christelijke sfeer afspeelde, heeft zijn muziek een diepgang die deze context ver overstijgt. Ik vermeld dit uitdrukkelijk in het besef dat de meeste mensen die deze teksten lezen waarschijnlijk eerder aangetrokken zijn tot boeddhisme en advaita vedanta. Bekijk Ockeghem en zijn teksten dus niet met oogkleppen op. Een Mariagebed als het Salve Regina (Gegroet, Koningin) bevat natuurlijk specifiek christelijke elementen; maar Maria als personificatie van de moederlijke goedheid en het universele mededogen overstijgt dit christelijke kader. Is je de gelijkenis al opgevallen die ze deelt met Kannon (Jap.; Chin.: Guanyin), de bodhisattva van het mededogen? Maria heeft trouwens wortels in het oude Egypte, want ze is verwant met Isis.
Het Salve Regina van Ockeghem put uit de onvoorstelbare waardigheid en de grenzeloze vrijgevigheid van dit archetype. Alleen al de opening, waarin het neerdwarrelende salve, als een eerbiedwaardige buiging, gevolgd wordt door regina, roept het beeld op van de moeder van alle mededogen die haar intrede doet, en verschijnt als een monumentale stralende figuur opgetrokken uit niets anders dan egoloze goedheid. Vijfhonderd jaar voor John Tavener over muzikale iconen sprak – misschien kunnen we ook dit stuk zo interpreteren.
Is dit gemakkelijke muziek? Zeker niet, vooral wanneer je niet thuis bent in de vijftiende-eeuwse polyfonie. Je gehoor is geconditioneerd om naar terugkomende melodieën te luisteren maar vindt geen houvast; het probeert zich te oriënteren aan de hand van herkenbare akkoordopeenvolgingen, maar ook dat is tevergeefs. De retoriek, voor zover aanwezig, is zeker niet die van latere tijden. En dan klinken al die stemmen nog zo door elkaar! Het lijkt of deze muziek zin- en richtingloos is. Doet dat een belletje rinkelen? Beetje bij beetje begin je af te stemmen op wat er wél is, op de subtiliteiten die de betekenis van deze muziek dragen. Het is zoals wanneer je gewoon bent alles heel zout te eten, en dan overschakelt op een zoutarm dieet. Eerst lijkt de soep je zo flauw dat ze oneetbaar is – maar dan begin je langzamerhand terug de smaak van de groenten te ontdekken. Wanneer je keer op keer met een volledig open geest luistert, zal je iets opvangen van het hart van deze diep geïnspireerde muziek, die alle tradities en religies overstijgt.