Een bijzonder geval.
John Cage is zonder twijfel een van de merkwaardigste componisten in de gehele muziekgeschiedenis. De belangrijkste ommekeer in zijn oeuvre kwam voort uit het besef dat zijn muziek niet begrepen werd. De daaropvolgende werken werden echter nog minder begrepen. Voor vele klassieke musici was Cage een charlatan; anderen beschouwden hem dan weer, vanwege zijn goedlachse persoonlijkheid, als een grappenmaker. Nog anderen zagen hem als een conceptueel kunstenaar.
Om de juiste insteek te vinden bij het beluisteren van zijn muziek zal ik deze keer vertrekken vanuit zijn ideeën en biografie. Een paradox die Cage misschien erg amusant gevonden zou hebben, als componist die het persoonlijke compleet trachtte te overstijgen. Maar zowel de inzichten die Cage zelf communiceerde in zijn boeken en in talloze interviews, als het verhaal van zijn leven zijn zo verhelderend, dat ik steeds weer uitkwam bij deze benadering.
Het werk dat ik voorstel, zoals steeds ten zeerste aanbevolen:
John Cage, Thirteen (1992) Manfred Reichert – Ensemble 13
https://open.spotify.com/track/2stT5LMmf2JF4QRnxWsyXD?si=e8eff444b2fa4360
Cage voltooide Thirteen op 14 mei 1992, een paar maanden voor zijn dood op 12 augustus. Het werd postuum gecreëerd door Ensemble 13, waarvoor het geschreven was. De bezetting is fluit, hobo, klarinet, fagot, trompet, trombone, tuba, twee slagwerkers, twee violen, altviool en cello. Het album bevat twee verschillende uitvoeringen van hetzelfde werk. De eerste is serener, de tweede wat wilder.
Als je ook maar iets verwacht van traditionele muzikale vorm of vertelling, zal je heel teleurgesteld zijn. Maar wanneer je deze verwachtingen loslaat en echt luistert, kan er een wereld voor je opengaan. Een wereld voorbij taal. Een wereld die met momenten mogelijk erg ontroerend en poëtisch is. Een wereld die je vreemd vertrouwd voorkomt, die altijd al in je bestond, en die je misschien wel bent.
De jonge jaren.
John Cage (1912-1992) werd geboren te Los Angeles als zoon van een uitvinder en een journaliste van de Los Angeles Times. Al in 1928, op zijn vijftiende, voltooide hij zijn middelbare studies aan Los Angeles High School, als leerling met de hoogste gemiddelde cijfers in de geschiedenis van de school; hij werd dan ook gekozen als valedictorian: degene die de afscheidsrede mocht houden. Eerder dat jaar had hij zijn school vertegenwoordigd in een welsprekendheidswedstrijd, die hij won. In zijn toespraak pleitte hij voor meer stilte, van meer zwijgen, zodat echt luisteren naar de anderen terug mogelijk zou worden.
Hij begon aan theologiestudies, maar werd snel teleurgesteld en besloot, met goedkeuring van zijn ouders, anderhalf jaar naar Europa te gaan om daar kunst en muziek te bestuderen. In Sevilla merkte hij op een straathoek plots “de veelheid van gelijktijdige visuele en auditieve gebeurtenissen, die allemaal samenkomen in de ervaring, en genoegen voortbrengen”.
In 1933 besliste hij om zich helemaal aan de muziek te wijden. Hij verhuisde naar New York om compositie te studeren, eerst bij Adolphe Weiss, dan bij Arnold Schönberg. Omdat hij ook moest werken om in zijn levensonderhoud te voorzien, leefde hij volgens een strak schema. Hij ging slapen om middernacht, stond op om vier uur om tot acht uur te schrijven, en ging dan werken. Discipline, niet als een door anderen opgelegde verplichting, maar als een eigen vreugdevolle keuze, zou een belangrijk element in zijn leven blijven.
Cage huwde in 1935 kunstenares Xenia Andereyvna Kashevaroff, de in Alaska geboren dochter van een Russische priester, en begon percussiemuziek voor dansgezelschappen te schrijven. In ‘38 richtte hij een eigen percussie ensemble op dat aan de westkust toerde, en waarmee hij bekendheid verwierf. Soms was er te weinig plaats voor het ensemble; als oplossing vond hij twee jaar later de prepared piano uit. Door allerlei verschillende voorwerpen tussen de snaren te bevestigen, kon een piano als een heel slagwerkensemble klinken. Deze geprepareerde piano wordt door sommigen beschouwd als een dwaas experiment, maar het plaatsen van de objecten tussen de snaren is een bijzonder zorgvuldig en gedisciplineerd proces; de resulterende klanken zijn verrassend welluidend. Cage wist bijzonder goed wat hij deed, en hij deed het met hart en ziel. Nooit was iets louter een concept, al zijn ideeën werkte hij uit tot concrete uitvoeringen.