Weerstand.
Natuurlijk hebben we een zekere weerstand tegenover het opzeggen van teksten in een vreemde taal die we misschien niet zo goed, of zelfs helemaal niet begrijpen. Is dat geen hersenloos opdreunen? Is dat niet dwaas? Zijn we daar niet al lang voorbij? Vanuit de geest die alles wil begrijpen is dat een heel logisch standpunt. In zen leren we echter juist voorbij deze geest van alles-willen-begrijpen te gaan. Niet dat zen ons vertelt niet langer zelfstandig na te denken, zoals men soms meent. Het gaat erover dat we, naast het heldere denken wanneer dat van toepassing is, ook komen tot een helderheid voorbij denken en niet denken, wanneer die van toepassing is. Wanneer is die van toepassing? Als we willen beseffen wat we werkelijk zijn. Wat dit bestaan is. Waarom er lijden is, en bovenal: hoe dit lijden te beëindigen. Dat is, nogmaals, precies waar de Hartsoetra over gaat.
Vertalingen.
In de eerste jaren van de eenentwintigste eeuw hebben we geëxperimenteerd met het reciteren van de Hartsoetra in vertaling, onder andere in het Frans, het Engels en het Nederlands. Deze pogingen maakten duidelijk hoe goed de oorspronkelijke tekst voor dit doeleinde geschreven was, en hoe slecht in het bijzonder Frans en Nederlands ervoor geschikt waren. Het bleef dan ook bij korte experimenten.
Het is natuurlijk iets heel anders, wanneer je de tekst niet gaat reciteren, maar zingen. Wanneer de zetting goed geschreven is, kan dit perfect werken. Maar het is op dat moment dan een totaal nieuw gegeven. Want het reciteren van de Hartsoetra, zoals nu meer dan duizend jaar gedaan wordt, is geen zingen, geen muziek maar een meditatiepraktijk. Natuurlijk is er, aan de andere kant, geen precieze grens te trekken tussen meditatiepraktijk en muziek. Het is zelfs heel goed, om het ene en het vele concreet te verbinden. Dat is trouwens het onderwerp en de centrale boodschap van deze reeks teksten.
De versie van de Hartsoetra en de andere zenteksten die ik nu bijna twintig jaar geleden schreef op de nieuwe Engelse vertalingen van Kazuaki Tanahashi, werd dikwijls geïnterpreteerd als een vernieuwing in deze zin. Sommigen zagen het als een poging tot verkerkelijking van de zen, wat natuurlijk helemaal niet de intentie erachter was. Aan de andere kant vroegen allerlei sangha’s me de partituur door te sturen, zodat ze die na zazen konden zingen. Dat was evenmin de bedoeling, en het was bovenal niet mogelijk. Want de opdrachtgever Ensemble Polyfoon is een koor gespecialiseerd in het uitvoeren van renaissance- en hedendaagse polyfone muziek; de moeilijkheidsgraad van het repertoire dat ik voor hen schreef ligt dan ook ver boven dat van een doorsneekoor, om nog maar te zwijgen van zenbeoefenaars die geen geschoolde zangers zijn. Het gaat hier om wat je spirituele concertmuziek zou kunnen noemen, die de inhoud van de Hartsoetra verduidelijkt en uitdrukt met compositorische middelen. Wel werd de opname gebruikt in Amerikaanse zencentra zoals Upaya Zen Center van Joan Halifax. De gewoonte ontstond er om de stilte van de sesshins in de dojo, op het einde van de laatste zazen, te beëindigen met het afspelen van deze muziek. Dat is nog een heel andere toepassing.
Besluit.
Stort je dus in de recitatie van de Hartsoetra, wanneer je deze beoefening doet. Zorg ervoor dat je goed de diepe betekenis van de tekst kent, zodat je denken gerustgesteld is, en je weet wat je aan het doen bent. Ga dan vervolgens, in de recitatie, compleet voorbij denken en niet-denken. Helemaal aanwezig, helemaal geabsorbeerd in de klank. Zie wat het met je doet.
Een uitvoerige bespreking van de Hartsoetra als tekst vind je op
https://zenantwerpen.be/de-hartsoetra-hannya-shingyo/